ตาเหล่ ตาเข (Strabismus) เกิดจากอะไร? เช็กสาเหตุและแนวทางรักษา

ดวงตาเป็นอวัยวะสำคัญที่มีบทบาททั้งต่อการมองเห็นและบุคลิกภาพ แต่บางคนอาจมีภาวะที่ดวงตาทั้งสองข้างมองไปคนละทิศทาง หรือที่เรียกว่า ตาเหล่ ตาเข (Strabismus) ซึ่งสามารถเกิดได้ทั้งในเด็กและผู้ใหญ่ และอาจส่งผลต่อการมองเห็น การใช้ชีวิตประจำวัน รวมถึงความมั่นใจได้

สำหรับผู้ที่สงสัยว่า ตาเหล่ ตาเข เกิดจากอะไร มีลักษณะอาการแบบไหน และสามารถรักษาหรือแก้ไขได้ด้วยวิธีใดบ้าง ในบทความนี้ Classcare Clinic ได้รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับสาเหตุ อาการ ปัจจัยเสี่ยง และแนวทางการรักษาภาวะตาเหล่ ตาเข เพื่อช่วยให้เข้าใจและดูแลสุขภาพดวงตาได้อย่างเหมาะสมค่ะ

ตาเหล่ ตาเข (Strabismus) คืออะไร?

ภาวะตาเหล่ หรือตาเข (Strabismus) คือ ความผิดปกติที่ดวงตาทั้งสองข้างไม่สามารถมองไปในทิศทางเดียวกันขณะจ้องวัตถุเดียวกัน โดยตาข้างหนึ่งอาจมองตรง ขณะที่อีกข้างเบนเข้าด้านใน ออกด้านนอก ขึ้นบน หรือลงล่าง ทำให้สมองได้รับภาพจากดวงตาทั้งสองข้างที่ไม่สอดคล้องกัน และอาจส่งผลต่อการมองเห็นภาพสามมิติ การกะระยะ และการรับรู้ความลึกได้ ภาวะนี้สามารถพบได้ในทุกช่วงวัย ตั้งแต่เด็กเล็กไปจนถึงผู้ใหญ่

“ตาเหล่จริง” กับ “ตาเขเทียม” (Pseudostrabismus) แตกต่างกันอย่างไร?

ในบางกรณี เด็กอาจมีลักษณะดวงตาที่ดูคล้ายตาเข จนทำให้ผู้ปกครองเกิดความกังวล แต่เมื่อตรวจอย่างละเอียดอาจพบว่าเป็นเพียง ตาเขเทียม (Pseudostrabismus) ซึ่งดวงตายังคงอยู่ในแนวปกติ เพียงแต่ลักษณะโครงสร้างใบหน้าทำให้ดูเหมือนตาเข โดยมีความแตกต่างจากตาเหล่จริง ดังนี้ค่ะ

ประเด็นเปรียบเทียบ	ตาเหล่จริง (Strabismus)	ตาเขเทียม (Pseudostrabismus)
แนวแกนของดวงตา	ดวงตาทั้งสองข้างไม่อยู่ในแนวเดียวกันขณะมองวัตถุ	ดวงตาทั้งสองข้างยังอยู่ในแนวปกติ แต่ลักษณะภายนอกทำให้ดูคล้ายตาเข
สาเหตุหลัก	อาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของการควบคุมกล้ามเนื้อตา ระบบประสาท หรือปัจจัยด้านสายตา	มักเกิดจากโครงสร้างใบหน้า เช่น ดั้งจมูกค่อนข้างแบน หรือมีรอยพับผิวหนังบริเวณหัวตาปิดตาขาวบางส่วน
ผลกระทบต่อการมองเห็น	อาจส่งผลต่อการมองเห็น เช่น ตาขี้เกียจ การกะระยะผิดปกติ หรือเห็นภาพซ้อนในบางราย	โดยทั่วไปไม่ส่งผลต่อแนวการมองเห็น เพราะดวงตายังทำงานประสานกันตามปกติ
แนวทางการดูแล	ควรเข้ารับการประเมินจากจักษุแพทย์ เพื่อวางแนวทางรักษาตามสาเหตุและความรุนแรง	ส่วนใหญ่มักไม่จำเป็นต้องรักษา และลักษณะที่ดูคล้ายตาเขอาจลดลงเมื่อโครงสร้างใบหน้าเปลี่ยนแปลงตามวัย

ตาเหล่ ตาเข มีกี่ประเภท? แบ่งตามลักษณะทิศทางของดวงตา

ภาวะตาเข หรือตาเหล่ สามารถจำแนกตามทิศทางที่ดวงตาข้างหนึ่งเบนออกจากแนวปกติ โดยแบ่งออกเป็น 4 ประเภทหลัก ดังนี้ค่ะ

1. ตาเขเข้าใน (Esotropia)

เป็นภาวะที่ดวงตาข้างหนึ่งเบนเข้าด้านในไปทางหัวตาหรือจมูก พบได้บ่อยในเด็กเล็ก และในบางรายอาจสัมพันธ์กับภาวะสายตายาว ซึ่งทำให้ต้องเพ่งมากกว่าปกติและส่งผลให้ดวงตาเบนเข้าด้านใน

2. ตาเขออกนอก (Exotropia)

เป็นภาวะที่ดวงตาข้างหนึ่งเบนออกด้านนอกไปทางหางตาหรือขมับ โดยอาจสังเกตเห็นได้ชัดขึ้นในช่วงที่เหนื่อยล้า เหม่อลอย หรือมองวัตถุในระยะไกล ทั้งนี้ อาการอาจเกิดขึ้นเป็นครั้งคราวหรือเป็นอย่างต่อเนื่อง

3. ตาเขขึ้นบน (Hypertropia)

เป็นลักษณะที่ดวงตาข้างหนึ่งเบนขึ้นด้านบนเมื่อเทียบกับอีกข้าง พบได้น้อยกว่าตาเขเข้าในและตาเขออกนอก โดยอาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของกล้ามเนื้อตา เส้นประสาท หรือโครงสร้างที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตาในแนวตั้ง

4. ตาเขลงล่าง (Hypotropia)

เป็นลักษณะที่ดวงตาข้างหนึ่งเบนลงด้านล่างเมื่อเทียบกับอีกข้าง ทำให้ระดับของดวงตาทั้งสองข้างดูไม่เท่ากัน ซึ่งอาจสัมพันธ์กับความผิดปกติของกล้ามเนื้อตาหรือระบบประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตาในแนวตั้งค่ะ

สาเหตุของอาการตาเหล่ ตาเข เกิดจากอะไรได้บ้าง?

ภาวะตาเหล่ ตาเข เกิดได้จากหลายปัจจัย ทั้งความผิดปกติของกล้ามเนื้อตา ระบบประสาท ค่าสายตา พันธุกรรม โรคบางชนิด หรืออุบัติเหตุ การเข้าใจสาเหตุจะช่วยให้สังเกตความผิดปกติและเลือกแนวทางดูแลได้เหมาะสม โดยสาเหตุสำคัญมีดังนี้ค่ะ

1. ความผิดปกติของกล้ามเนื้อตาและระบบประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหว

ดวงตาแต่ละข้างมีกล้ามเนื้อ 6 มัดที่ทำงานประสานกัน เพื่อควบคุมให้ดวงตาทั้งสองข้างเคลื่อนไหวไปในทิศทางเดียวกัน หากกล้ามเนื้อบางมัดทำงานไม่สมดุล หรือระบบประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตาทำงานผิดปกติ อาจทำให้แนวสายตาเบนไปจากตำแหน่งปกติและเกิดภาวะตาเหล่ได้

2. ภาวะสายตาผิดปกติ เช่น สายตาสั้น สายตายาว หรือสายตาเอียงมาก

ความผิดปกติของค่าสายตาบางชนิดอาจสัมพันธ์กับภาวะตาเหล่ โดยเฉพาะเด็กที่มีสายตายาวมาก ซึ่งต้องเพ่งเพื่อให้มองเห็นภาพชัด การเพ่งจะกระตุ้นให้ดวงตาเบนเข้าด้านในมากขึ้น จึงอาจทำให้เกิดตาเขเข้าในได้ นอกจากนี้ ค่าสายตาที่แตกต่างกันมากระหว่างดวงตาทั้งสองข้างก็อาจส่งผลต่อการทำงานร่วมกันของดวงตาได้เช่นกัน

3. พันธุกรรมและภาวะผิดปกติตั้งแต่กำเนิด

ผู้ที่มีคนในครอบครัวเป็นตาเหล่อาจมีความเสี่ยงต่อภาวะนี้มากขึ้น นอกจากนี้ เด็กที่คลอดก่อนกำหนด หรือมีความผิดปกติบางอย่างของสมองและระบบประสาทตั้งแต่กำเนิด ก็อาจมีโอกาสเกิดตาเหล่ได้มากกว่าปกติ

4. โรคทางระบบประสาท สมอง หรือเส้นประสาทคู่ที่ควบคุมดวงตา

เส้นประสาทสมองคู่ที่ 3, 4 และ 6 มีบทบาทสำคัญในการควบคุมกล้ามเนื้อที่ใช้เคลื่อนไหวดวงตา หากเส้นประสาทเหล่านี้เกิดการอักเสบ ถูกกดทับ หรือได้รับความเสียหาย อาจทำให้การเคลื่อนไหวของดวงตาผิดปกติ จนเกิดตาเหล่หรือเห็นภาพซ้อนได้

5. อุบัติเหตุรุนแรงที่ส่งผลกระทบต่อศีรษะและเบ้าตา

การได้รับแรงกระแทกรุนแรงบริเวณศีรษะหรือรอบดวงตา อาจทำให้กระดูกเบ้าตา กล้ามเนื้อตา หรือเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตาได้รับความเสียหาย ส่งผลให้ดวงตาเคลื่อนไหวไม่สัมพันธ์กัน และอาจเกิดอาการตาเขขึ้นอย่างเฉียบพลันได้

6. ภาวะแทรกซ้อนจากโรคประจำตัว เช่น โรคไทรอยด์เป็นพิษขึ้นตา หรือโรคเบาหวาน

โรคบางชนิดอาจส่งผลต่อกล้ามเนื้อหรือเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตา เช่น โรคไทรอยด์ขึ้นตา (Thyroid Eye Disease) ที่อาจทำให้กล้ามเนื้อตาบวมและเคลื่อนไหวได้จำกัด หรือโรคเบาหวานที่อาจส่งผลต่อเส้นประสาทสมองบางคู่ ทำให้เกิดตาเหล่หรือเห็นภาพซ้อนตามมาได้ค่ะ

สังเกตอาการตาเหล่ ตาเข มีสัญญาณเตือนอย่างไรบ้าง?

การสังเกตอาการตาเหล่ ตาเข ตั้งแต่ระยะแรกมีความสำคัญ โดยเฉพาะในเด็กเล็กที่อาจยังบอกความผิดปกติด้านการมองเห็นได้ไม่ชัด ผู้ปกครองจึงควรสังเกตลักษณะดวงตาและพฤติกรรมต่าง ๆ โดยสัญญาณที่อาจพบ มีดังนี้ค่ะ

ผลกระทบและอันตรายจากภาวะตาเหล่ หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่รักษา

หากปล่อยภาวะตาเหล่ไว้โดยไม่ได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม สมองอาจลดการรับภาพจากตาข้างที่เหล่เพื่อหลีกเลี่ยงการเห็นภาพซ้อน ส่งผลให้ดวงตาข้างนั้นได้รับการกระตุ้นน้อยลง และอาจนำไปสู่ภาวะ โรคตาขี้เกียจ (Amblyopia) โดยเฉพาะในเด็กที่ระบบการมองเห็นยังอยู่ในช่วงพัฒนา

นอกจากนี้ ภาวะตาเหล่ยังอาจส่งผลต่อการมองเห็นภาพสามมิติ การกะระยะและความลึกของวัตถุ รวมถึงรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น การอ่านหนังสือ การเล่นกีฬา หรือการทำกิจกรรมที่ต้องอาศัยการประสานงานของดวงตาทั้งสองข้าง อีกทั้งยังอาจส่งผลต่อบุคลิกภาพและความมั่นใจได้ ดังนั้น หากสังเกตพบความผิดปกติ ควรเข้ารับการประเมินจากจักษุแพทย์เพื่อวางแนวทางรักษาอย่างเหมาะสม

เปรียบเทียบอาการตาเหล่ในเด็ก VS ตาเหล่ในผู้ใหญ่

แม้ภาวะตาเหล่ในเด็กและผู้ใหญ่จะมีลักษณะดวงตาทั้งสองข้างมองไม่ตรงกันคล้ายกัน แต่สาเหตุ อาการ และผลกระทบต่อระบบการมองเห็นอาจแตกต่างกัน โดยสามารถแบ่งได้ดังนี้ค่ะ

ภาวะตาเหล่ในเด็ก

เด็กที่มีภาวะตาเหล่มักไม่บอกว่ามองเห็นภาพซ้อน เนื่องจากสมองสามารถลดหรือกดการรับภาพจากตาข้างที่เหล่เพื่อหลีกเลี่ยงความสับสนของภาพได้ อย่างไรก็ตาม หากปล่อยไว้โดยไม่ได้รับการดูแล อาจส่งผลต่อพัฒนาการของระบบการมองเห็น และเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะตาขี้เกียจ รวมถึงทำให้การกะระยะและการมองเห็นภาพสามมิติด้อยลงได้

ภาวะตาเหล่ในผู้ใหญ่

ตาเหล่ในผู้ใหญ่อาจเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น โรคประจำตัว อุบัติเหตุ หรือความผิดปกติของเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตา โดยผู้ใหญ่มักมีอาการเห็นภาพซ้อนอย่างชัดเจน โดยเฉพาะหากเกิดตาเหล่ขึ้นภายหลัง เนื่องจากสมองปรับตัวต่อภาพที่ไม่ตรงกันได้ยากกว่าเด็ก จึงอาจมีอาการปวดศีรษะ เวียนศีรษะ หรือรบกวนการทำงานและการใช้ชีวิตประจำวันได้

การตรวจวินิจฉัยอาการตาเหล่ ตาเข โดยจักษุแพทย์มีขั้นตอนอย่างไร?

หากสงสัยว่าตนเองหรือบุตรหลานมีภาวะตาเหล่ ตาเข ควรเข้าพบจักษุแพทย์เพื่อรับการตรวจประเมินอย่างละเอียด เพื่อหาสาเหตุ ประเมินความรุนแรง และวางแนวทางการรักษาให้เหมาะสม โดยทั่วไปมีขั้นตอนสำคัญ ดังนี้ค่ะ

1. ตรวจระดับการมองเห็นและวัดค่าสายตา เพื่อประเมินว่ามีภาวะสายตาสั้น สายตายาว หรือสายตาเอียงร่วมด้วยหรือไม่ รวมถึงตรวจดูว่าดวงตาทั้งสองข้างมองเห็นแตกต่างกันมากน้อยเพียงใด
2. ตรวจแนวและมุมของตาเหล่ เพื่อประเมินว่าดวงตาเบนไปในทิศทางใด มีองศามากน้อยแค่ไหน และเกิดขึ้นตลอดเวลาหรือเป็นบางช่วง ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญในการวางแผนการรักษา
3. ตรวจการทำงานร่วมกันของดวงตาทั้งสองข้าง เพื่อดูว่าสมองสามารถรวมภาพจากดวงตาทั้งสองข้างได้ดีเพียงใด รวมถึงประเมินการกะระยะและการมองเห็นภาพสามมิติ
4. ตรวจการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อตาและระบบประสาท เพื่อดูว่ากล้ามเนื้อตาและเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวทำงานเป็นปกติหรือไม่
5. ตรวจเพิ่มเติมในบางกรณี หากสงสัยว่าตาเหล่เกี่ยวข้องกับโรคทางระบบประสาท อุบัติเหตุ หรือความผิดปกติอื่น แพทย์อาจพิจารณาส่งตรวจเพิ่มเติมตามความเหมาะสม เพื่อช่วยหาสาเหตุได้แม่นยำยิ่งขึ้น

ตาเหล่ ตาเข สามารถฟื้นฟูให้กลับมาเป็นปกติได้แค่ไหน?

ภาวะตาเหล่ ตาเข สามารถรักษาและปรับให้ดีขึ้นได้ โดยผลลัพธ์จะแตกต่างกันตามอายุที่เริ่มรักษา สาเหตุ ระยะเวลาที่เป็น และความรุนแรงของอาการ หากตรวจพบและได้รับการดูแลตั้งแต่เนิ่น ๆ โดยเฉพาะในเด็ก จะช่วยเพิ่มโอกาสในการปรับแนวดวงตาให้เหมาะสม พร้อมส่งเสริมพัฒนาการด้านการมองเห็นและการทำงานร่วมกันของดวงตาทั้งสองข้าง

สำหรับผู้ใหญ่ แม้ความสามารถในการฟื้นฟูการมองเห็นร่วมกันของดวงตาทั้งสองข้างอาจแตกต่างจากเด็ก แต่การรักษายังสามารถช่วยปรับแนวดวงตาให้ตรงขึ้น ลดอาการเห็นภาพซ้อน และช่วยให้ใช้ชีวิตประจำวันได้สะดวกขึ้น รวมถึงเสริมความมั่นใจด้านบุคลิกภาพได้ค่ะ

แนวทางการรักษาตาเหล่ ตาเข ในปัจจุบัน (แบบไม่ต้องผ่าตัด และแบบผ่าตัด)

ปัจจุบันวิธีรักษาตาเหล่มีหลายแนวทาง โดยจักษุแพทย์จะพิจารณาจากสาเหตุ ชนิดของตาเหล่ อายุ และความรุนแรงของอาการ เพื่อเลือกวิธีที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย ซึ่งแนวทางหลัก ๆ มีดังนี้ค่ะ

1. การแก้ไขด้วยแว่นสายตา หรือ แว่นปริซึม (Prism Lenses)

สำหรับผู้ที่มีภาวะตาเขสัมพันธ์กับความผิดปกติของค่าสายตา การสวมแว่นสายตาที่เหมาะสมอาจช่วยลดการเพ่งและทำให้แนวตาดีขึ้น ส่วนแว่นปริซึมจะช่วยปรับทิศทางของแสงที่เข้าสู่ดวงตา เพื่อลดอาการเห็นภาพซ้อนในผู้ป่วยบางราย

2. การรักษาภาวะตาขี้เกียจร่วมด้วย เช่น การปิดตาข้างดี

หากเด็กมีภาวะตาขี้เกียจร่วมกับตาเหล่ แพทย์อาจแนะนำให้ปิดตาข้างที่มองเห็นดีกว่าเป็นระยะ เพื่อกระตุ้นให้สมองใช้งานตาข้างที่อ่อนแอกว่า ช่วยพัฒนาระดับการมองเห็นและลดความแตกต่างระหว่างดวงตาทั้งสองข้าง

3. การทำกายภาพบำบัดกล้ามเนื้อตา

การฝึกสายตาหรือ Vision Therapy อาจใช้ในภาวะตาเหล่บางประเภท เพื่อช่วยพัฒนาการทำงานประสานกันของดวงตาทั้งสองข้าง โดยแพทย์จะพิจารณาความเหมาะสมเป็นรายบุคคล เนื่องจากไม่ได้ใช้รักษาตาเหล่ได้ทุกชนิด

4. การทำโปรแกรมฉีดสารโบทูลินัมท็อกซิน เพื่อปรับสมดุลกล้ามเนื้อตา

ในผู้ป่วยบางราย แพทย์อาจพิจารณาฉีดโบทูลินัมท็อกซินเข้าสู่กล้ามเนื้อตาบางมัด เพื่อลดแรงดึงของกล้ามเนื้อชั่วคราวและช่วยปรับแนวดวงตาให้สมดุลมากขึ้น วิธีนี้เหมาะกับตาเหล่บางประเภทและต้องได้รับการประเมินจากจักษุแพทย์ก่อนรักษา

5. การผ่าตัดกล้ามเนื้อตา

หากการรักษาด้วยวิธีอื่นไม่สามารถปรับแนวดวงตาได้ตามเป้าหมาย การผ่าตัดตาเหล่อาจเป็นอีกหนึ่งทางเลือก โดยจักษุแพทย์จะปรับตำแหน่ง ความตึง หรือแรงดึงของกล้ามเนื้อตา เพื่อช่วยให้ดวงตาทั้งสองข้างอยู่ในแนวที่เหมาะสมและสมดุลมากขึ้นค่ะ

การเตรียมตัวและการดูแลตัวเองหลังผ่าตัดกล้ามเนื้อตาเหล่

ก่อนและหลังเข้ารับการผ่าตัดแก้ไขกล้ามเนื้อตา ผู้ป่วยควรเตรียมตัวและดูแลดวงตาอย่างเหมาะสม เพื่อช่วยให้การผ่าตัดเป็นไปอย่างราบรื่น ลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน และช่วยให้แผลฟื้นตัวได้ดี โดยควรปฏิบัติตามคำแนะนำของจักษุแพทย์ ดังนี้ค่ะ

การเตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การดูแลตัวเองหลังผ่าตัด

สรุป

ภาวะตาเหล่ ตาเข ไม่ได้ส่งผลเพียงต่อบุคลิกภาพและความมั่นใจเท่านั้น แต่ยังอาจกระทบต่อการทำงานร่วมกันของดวงตา การกะระยะ และประสิทธิภาพในการมองเห็น โดยเฉพาะในเด็กที่ระบบการมองเห็นยังอยู่ในช่วงพัฒนา ดังนั้น หากสังเกตว่าดวงตาทั้งสองข้างมองไม่ตรงกัน หรือมีอาการผิดปกติด้านการมองเห็น ควรเข้ารับการตรวจจากจักษุแพทย์ตั้งแต่เนิ่น ๆ เพื่อประเมินสาเหตุและวางแนวทางการรักษาอย่างเหมาะสม

หากคุณหรือคนในครอบครัวมีข้อกังวลเกี่ยวกับภาวะตาเหล่ ตาเข ปัญหาบริเวณดวงตา หรือกำลังสนใจทำตาสองชั้น สามารถเข้ารับคำปรึกษาที่ Classcare Clinic เพื่อให้แพทย์ประเมินลักษณะและโครงสร้างดวงตา พร้อมแนะนำแนวทางการดูแลหรือการรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคล เพื่อช่วยให้ดวงตาดูสมดุล สวยงาม และเหมาะกับการใช้งานในชีวิตประจำวันค่ะ

FAQ